เด็ก ผู้หญิง แม่ และ แอลกอฮอล์

เด็ก ผู้หญิง แม่ และ แอลกอฮอล์ ทารกในครรภ์: เหยื่อจากแอลกอฮอล์ที่อายุน้อยที่สุด โดย ภญ.อรทัย วลีวงศ์ และคณะ ศูนย์วิจัยปัญหาสุรา สานักงานพัฒนานโยบายสุขภาพระหว่างประเทศ ทุกครั้งที่แม่ดื่มแอลกอฮอล์ แอลกอฮอล์ จะผ่านทางรกและสายสะดือไปทาอันตรายสมอง หัวใจ ไต และอวัยวะต่าง ๆ ของทารกในครรภ์ด้วย และเนื่องจากการขับแอลกอฮอล์ของทารก เป็นไปได้ช้าจึงทาให้ระดับแอลกอฮอล์ในเลือดของทารกจะสูงกว่าตัวมารดาและพิษของแอลกอฮอล์ จะสะสมอยู่ในตัวทารกนานกว่าตัวมารดาด้วย [1] โดยอันตรายและความรุนแรงขึ้นอยู่กับปริมาณ แอลกอฮอล์ที่ดื่มและช่วงระยะเวลาของการตั้งครรภ์ โดยเฉพาะหากดื่มในช่วง 3 เดือนแรกของการ ตั้งครรภ์ซึ่งถือว่าช่วงที่อันตรายร้ายแรงที่สุด เพราะเป็นช่วงการสร้างเซลล์ ประสาทและสมองของ ทารก รวมถึงการสร้างอวัยวะต่าง ๆ ได้แก่ หัวใจ ตา แขนขา ตา อวัยวะเพศด้วย [2] โดยมีการเรียก กลุ่มอาการผิดปกติของทารกในครรภ์จากการดื่มแอลกอฮอล์ของมารดาโดยรวมว่า “FASD (Fetal Alcohol Spectrum Disorder)” โดยมีการคาดคะเนอุบัติการณ์การเกิด FASD ทั่วโลกถึงประมาณ 9 รายต่อเด็กที่เกิด 1,000 คน [3] ที่สาคัญยังไม่มีข้อแนะนาใด ๆ สาหรับปริมาณแอลกอฮอล์ที่ดื่มแล้วปลอดภัย หรือช่วงเวลาขณะตั้งครรภ์ที่ดื่มแล้วปลอดภัย [4] คาแนะนาเดียวคือ “หากตั้งครรภ์ หรือ มีโอกาสที่จะตั้งครรภ์ ควรงดดื่มเครื่องดื่มแอลกอออล์โดยเด็ดขาด” แม่ไทยประมาท ยังมีดื่มขณะตั้งครรภ์ โดยไม่หวั่นผลกระทบจะตกถึงลูก ดื มีแม่ที่ตั้งครรภ์หลายคนรู้ว่า “การดื่มแอลกอฮอล์ขณะตั้งครรภ์จะส่งผลเสียต่อลูกในครรภ์” มีแม่หลายคนหยุดดื่มเมื่อวางแผน จะตั้งครรภ์ แต่ยังมีแม่อีกหลายคนดื่มที่แอลกอฮอล์โดยไม่รู้ว่าตนตั้งครรภ์ หรือไม่หยุดดื่มแม้รู้ว่าตนตั้งครรภ์แล้ว โดยจากผลการศึกษา เบื้องต้นของศูนย์วิจัยปัญหาสุรา โครงการสารวจพฤติกรรมการดื่มแอลกอฮอล์ของหญิงตั้งครรภ์ (2554) [5] ที่สารวจพฤติกรรมการดื่ม แอลกอฮอล์ของหญิงตั้งครรภ์ไทย จานวนตัวอย่าง 772 คน พบว่า  30.9 % ของผู้หญิงที่ตั้งครรภ์เป็นนักดื่มมาก่อน (ดื่มในช่วง 12 เดือนก่อนการตั้งครรภ์)  40.6 % ของหญิงตั้งครรภ์ที่เป็นนักดื่ม ดื่มแอลกอฮอล์ต่อเพราะไม่รู้ว่าตนตั้งครรภ์ (ในช่วง แรกของการตั้งครรภ์)  15.1% ของหญิงตั้งครรภ์ที่เป็นนักดื่ม ยังคงดื่มแอลกอฮอล์ต่อแม้รู้วาตนตั้งครรภ์แล้ว ซึ่งอาจ ่ เป็นไปได้ทไม่รู้ว่าแอลกอฮอล์มผลกระทบต่อทารกในครรภ์ หรือ มีภาวะติดสุราจนไม่สามารถ ี่ ี เลิกดื่มแอลกอออล์ได้  12.6 % ของหญิงไทยที่ตงครรภ์ ดื่มแอลกอฮอล์ขณะตั้งครรภ์ จากข้อมูลดังกล่าวอาจกล่าวได้ว่า ั้ “มีเด็กไทยมากถึง 89,000 คนต่อปี 1 ที่ตกอยู่ในความเสี่ยงของการเกิดอาการผิดปกติจากดื่ม แอลกอฮอล์ของมารดาขณะตั้งครรภ์ หรือ FASD” แม่ดื่มขณะตั้งครรภ์ ส่งผลถึงลูก ยาวนานตลอดชีวิต กลุ่มอาการผิดปกติของทารกจากการดื่มแอลกอฮอล์ของมารดาขณะตั้งครรภ์ หรือ FASD (Fetal Alcohol Spectrum Disorder) ใช้เรีย กอาการแสดงหรือผลกระทบที่ เกิด ขึ้น กับ ทารกทุ กด้ าน ทั้ง ต่อ ร่า งกาย สมอง พฤติกรรมและการเรียนรู้ ของทารก โดยระดับความรุนแรงและอาการแสดงมี ตั้งแต่แท้งลูกจนถึง พิการแต่กาเนิด หรือส่งผลต่อพัฒนาการของทารกที่ผิดปกติ เช่น การเรียนรู้ การจดจา ภาษา การ พูด สมาธิสั้น IQ ต่า หรือส่งผลต่อลักษณะ/อาการแสดงทางกายหรือที่เรียกว่า FAS (Fetal Alcohol Syndrome) ซึ่งมีลักษณะที่ชัดเจน คือ น้าหนักแรกเกิดน้อย, สมองมีขนาดเล็กกว่าปกติ, รูปหน้าผิดปกติ, ดวงตา กรามมีขนาดเล็ก, ไม่มีดั้ง, ปลายจมูกชี้, ไม่มีร่องจมูก, ริมฝีปากบนบาง, หูชี้, 1 คานวณจากข้อมูลจานวนเกิดมีชีพและไร้ชพในโรงพยาบาลปี 2552 จากกลุ่มภารกิจด้านข้อมูลข่าวสาร ี และสารสนเทศสุขภาพ สานักนโยบายและยุทธศาสตร์ กระทรวงสาธารณสุข จานวน 706,340 คน รูปแสดงลักษะอาการของ Fetal Alcohol Syndrome (FAS) หนึ่งในกลุ่มอาการ FASD หัวใจผิดปกติ, การเจริญเติบโตของแขนขาผิดปกติ (ดังแสดงในรูป) เนื่องจาก FASD ไม่สามารถรักษาให้หายได้ ผลกระทบที่เกิดขึ้นจึง ส่งผลระยะยาวตามมาไม่ว่าจะปัญหาในเลี้ยงดู ปัญหาด้านพฤติกรรมและปัญหาในการดาเนินชีวิตในสังคมเมื่อเติบโตขึ้น ส่งผลต่อไปถึง ครอบครัวและสังคมตามมาต่อไป [6] นอกจากผลกระทบต่อลูกจากแม่ที่ดื่มขณะตั้งครรภ์แล้ว (พ่อ)แม่ที่เี ป็นนักดื่มยังส่งผลกระทบทัง ้ ท ทางตรงและทางอ้อมต่อลูก ซึ่งต้องตระหนักถึงอีกด้วย เช่น ความสามารถในการเลี้ยงดูบุตรที่ลดลงใน ครอบครัวที่มีการดื่มแอลกอฮอล์, การใช้ความรุนแรงในครอบครัว, การทาร้ายบุตรและคู่สมรส, ปัญหา สัมพันธภาพภายในครอบครัว, ปัญหาเศรษฐกิจภายในครอบครัว และการเป็นแบบอย่างที่ไม่ดแก่เด็กและ ี เยาวชน เป็นต้น นอกจากนี้ (พ่อ)แม่ที่มีลูกวัยรุน ก็ควรใส่ใจมากขึ้นในเรื่องพฤติกรรมการดื่มแอลกอฮอล์ของลูก ซึ่ง ่ ควรใส่ ของลู ถือเป็นบทบาทสาคัญของครอบครัวที่สามารถช่วยการควบคุมการดื่มแอลกอฮอล์ในกลุ่มเด็กและเยาวชนและ ลดผลกระทบที่จะเกิดขึ้นได้ อุบัติการณ์การเกิด FASD แต่จากข้อมูลการสารวจพฤติกรรมการดื่ม แอลกอฮอล์ขณะตั้งครรภ์ก็สะท้อนถึงความน่ากังวลเกี่ยวกับ ผลกระทบดังกล่าวที่ซ้อนอยู่ได้ และเนื่องจาก “FASD สามารถ ป้องกันได้ 100% ด้วยการไม่ดื่มแอลกอฮอล์ขณะตั้งครรภ์” จึงมีข้อแนะนาดังต่อไปนี้  หากกาลังตั้งครรภ์ หรือ มีโอกาสที่จะตั้งครรภ์ ควรหยุดดื่มแอลกอฮอล์โดยเด็ดขาด หรือ ให้หยุดดื่มทันทีเมื่อรู้ว่าตั้งครรภ์ (รวมถึงให้หยุดยาที่มีแอลกอฮอล์ผสมอยู่ด้วย)  หากวางแผนว่าจะตั้งครรภ์ ก็ควรวางแผนการหยุดดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ด้วย  เนื่องจากแอลกอฮอล์สามารถผ่านทางน้านมเช่นกัน ดังนัน จึงควรงดดื่มเครื่องดื่ม ้ ้ แอลกอฮอล์ในช่วงให้นมบุตรด้วย  สามี สมาชิกในครอบครัว หรือ เพื่อนของหญิงตั้งครรภ์ ต้องช่วยเป็นกาลังใจและ สนับสนุนไม่ให้หญิงตั้งครรภ์ดื่มแอลกอฮอล์ และสร้างบรรยากาศ สิ่งแวดล้อมในการ เลิกดื่มแอลกอฮอล์ ในขณะที่ภาครัฐ โดยเฉพาะหน่วยบริการสุขภาพควรให้ความสาคัญกับ พฤติกรรมเสี่ยงเหล่านี้ของหญิงตั้งครรภ์ที่มารับบริการด้วยการจัดให้มี “มาตรการการคัดกรอง พฤติกรรมการดื่มแอลกออล์และการให้คาแนะนาเบื้องต้นแก่มารดาที่ดื่มแอลกอฮอล์” ซึ่งถือ เป็นมาตรการหนึ่งที่มีประสิทธิผลในการป้องกันปัญหา FASD [6] และหากมีการให้ความรู้และ สร้างความตระหนักแก่สังคมเรื่องอันตรายจากการดื่มแอลกอฮอล์ขณะตั้งครรภ์ ผ่านช่องทาง ต่าง ๆ เช่น สื่อโทรทัศน์ ฉลากคาเตือน หรือ หลักสูตรการเรียนการสอนในสถาบันการศึกษา ก็ จะยิ่งส่งผลให้การลดพฤติกรรมของแม่ที่ดื่มขณะตั้งครรภ์มีประสิทธิผลมากยิ่งขึ้น สรุป แม้ว่าประเทศไทยจะยังไม่มีข้อมูลแน่ชัดเกี่ยวกับ “แม่ทีดื่มแอลกอฮอล์ขณะ ตั้งครรภ์ส่งผลต่อความ ผิดปกติของทารกในครรภ์ เพราะแอลกอฮอล์สามารถ ผ่านจากรกไปสู่เด็กในครรภ์ ได้ง่าย ซึ่งอาจส่งผลทาให้ ทารกเสียชีวิตเกิดการแท้ง ทารกที่คลอดออกมาจะพบ ความผิดปกติมากมาย เช่น ปัญญาอ่อน กะโหลกศีรษะ เล็ก ร่างกายเล็ก มีความ ผิดปกติของหัวใจ น้าหนัก แรกคลอดน้อย พัฒนาการ ช้ากว่าปกติ และเมื่อเด็กโต ขึ้นมักมีปัญหาทางพฤติกรรม เช่น สมาธิสั้น มีความ บกพร่องทางสติปัญญา…” แต่ ที่ส าคัญ ไปกว่านั้ น การแก้ปั ญหานี้ ไม่ควรลื มที่จะมองไปยัง เป้าหมายที่ใหญ่กว่าคือ “การควบคุม การบริ โ ภค เครื่องดื่มแอลกอฮอล์และผลกระทบในกลุ่มผู้หญิง” โดยเฉพาะวัยรุ่นหญิง ที่มีแนวโน้มของพฤติกรรมการดื่มและผลกระทบ ต่าง ๆ ที่กาลังเพิ่มมากขึ้นด้วย เอกสารอ้างอิง 1) 2) 3) 4) 5) 6) Gillen, P. No date. Fetal Alcohol Syndrome Prevention presentation. Denver: Colorado Area Health Education Center. Minnesota Children with Special Health Needs, Minnesota Department of Health, Fetal alcohol syndrome and fetal alcohol effects, 1990. Sampson PD, Streissguth AP, Bookstein FL, Little RE, Clarren SK, Dehaene P et al. Incidence of fetal alcohol syndrome and prevalence of alcohol-related neurodevelopmental disorder. Teratology 1997; 56(5):317-326. Reason for exclusion: Abstract/Title: Excluded, not a systematic review Surgeon General’s Advisory on Alcohol Use in Pregnancy, 2005. อรทัย วลีวงศ์, ผลการศึกษาเบื้องต้น โครงการสารวจพฤติกรรมสุขภาพหญิงขณะตั้งครรภ์และขณะให้นมบุตร, ศูนย์วิจัยปัญหาสุรา (สิงหาคม 2554) National Center on Birth Defects and Developmental Disabilities, Fetal Alcohol Syndrome: Guidelines for Referral and Diagnosis, Centers for Disease Control and Prevention Department of Health and Human Services, 2004.