สุขบัญญัติ 10 ประการ 'ผู้ป่วยธาลัสซีเมีย'

ผู้ป่วยโรคโลหิตจางธาลัสซีเมีย โดยปกติจะมีอาการซีดเหลือง ตับ-ม้ามโต ในรายที่มีอาการรุนแรงโดยเฉพาะผู้ป่วยกลุ่มเบต้าธาลัสซีเมีย เมเจอร์ และผู้ป่วยเบต้าธาลัสซีเมียฮีโมโกลบินอีที่มีอาการรุนแรง จะมีการเจริญเจิบโตไม่สมอายุ มีโครงสร้างกระดูกผิกปกติ มีอาการทางหัวใจต่อมไร้ท่อ ภูมิต้านทานต่ำและเสียชีวิตจากภาวะหัวใจวายและการติดเชื้อ

การให้กำลังใจแก่ผู้ป่วยและครอบครัวโรคโลหิตจางธาลัสซีเมีย ถือเป็นปัจจัยสำคัญที่สุดในชีวิต

ปัจจุบันประเทศไทยสามารถรักษาผู้ป่วยเด็กอาการรุนแรงที่มีผู้บริจาคไขกระดูกที่เหมาะสม ไม่ว่าจะได้จากพี่น้องท้องเดียวกัน หรือจากผู้บริจาคทั่วไป ให้หายจากอาการของโรค ด้วยการปลูกถ่ายไขกระดูกที่เหมาะสม และมีอาการปานกลางจนถึงขั้นรุนแรง ต้องรักษาด้วยวิธีการให้เลือดเพื่อรักษาภาวะซีดเรื้อรัง ส่วนผู้ป่วยที่มีอาการน้อย ซีดไม่มาก ไม่จำเป็นต้องให้เลือดสม่ำเสมอ จะให้ในกรณีที่ซีดลงเวลามีไข้ และติดเชื้อเท่านั้น

การรักษาด้วยการให้เลือดแบ่งออกได้เป็น 2 วิธี คือ

1.การให้เลือดแบบประคับประคอง คือการให้เลือดเมื่อผู้ป่วยมีอาการเหนื่อย อ่อนเพลีย เป็นการแก้ปัญหาเฉพาะหน้าเท่านั้น

2.การให้เลือดอย่างสม่ำเสมอจนระดับฮีโมโกลบินก่อนให้เลือดให้สูงใกล้เคียงคนปกติประมาณ 9 กรัม/เดซิลิตร มักจะให้ในผู้ป่วยเด็กเพื่อให้เด็กมีการเจริญเติบโตเป็นปกติ ไม่เกิดการเปลี่ยนแปลงของโครงสร้างกระดูกในหน้าม้ามไม่โต หรือถ้าม้ามโตอยู่ก่อนนจะยุบลงได้ จึงไม่จำเป็นต้องตัดม้าม การดูดซึมธาตุเหล็กจากทางเดินอาหารลดลงมีคุณภาพชีวิตที่ดี

การให้เลือดสม่ำเสมอมีผลทำให้เกิดภาวะเหล็กสะสมในร่างกาย ที่เรียกว่า secondary hemochromatosis ซึ่งเกิดจากการดูดซึมธาตุเหล็กจากระบบทางเดินอาหารเพิ่มขึ้น เนื่องจากความซีดและการได้รับเลือดบ่อยครั้ง ร่างกายไม่สามารถกำจัดเหล็กส่วนเกินออกจากร่างการได้ ธาตุเหล็ก ที่มีมากเกินไปจะไปสะสมตามอวัยวะต่างๆ เช่น ตับ หัวใจและต่อมไร้ท่อต่างๆ ทำให้อวัยวะเหล่านี้ถูกทำลาย ร่างกายไม่มีกระบวนการขับถ่ายธาตุเหล็กตามธรรมชาติ ธาตุเหล็กที่สะสมอยู่ จึงเป็นโทษต่อร่างกาย จำเป็นต้องหาวิธีขับออกด้วยการใช้ยาขับธาตุเหล็ก ยาจะจับธาตุเหล็กและช่วยกำจัดเหล็กออกจากร่างกายทางปัสสาวะและอุจจาระ

ยาขับธาตุเหล็กมี 2 ประเภท คือ ยาฉีด โดยใช้เครื่องปั๊มยา ประมาณ 8-10 ชั่วโมงต่อวัน สัปดาห์ละ 5 วัน โดยทั่วไปมักจะทำตอนกลางคืนและเอาเข็มออกตอนเช้า ผู้ป่วยมักจะไม่สามารถทนต่อความเจ็บจากการฉีดยาทุกวันได้ จึงไม่ได้ยาตามที่ควรต้องได้ และยาเม็ดรับประทาน เป็นนวัตกรรมใหม่ที่ช่วยให้ผู้ป่วยไม่ต้องฉีดยาหรือลดความถี่ในการฉีดยาลงได้มาก ช่วยให้คุณภาพชีวิตของผู้ป่วยดีขึ้นมาก

โรคโลหิตจางธาลัสซีเมีย เป็นโรคที่ต้องได้รับการบำบัดรักษาด้วยการให้เลือดและยาขับแหล็กไปตลอดชีวิต หากผู้ป่วยไม่มีโอกาสได้รับการเปลี่ยนถ่ายไขกระดูก เพื่อการรักษาให้ผู้ป่วยหายขาดจาดโรคหรือลดความรุนแรงของโรคให้ลดลง กำลังใจจึงเป็นสิ่งสำคัญที่สุด

สุขบัญญัต 10 ประการ สำหรับผู้ป่วยโรคธาลัสซีเมีย

1.รับประทานอาหารวันละ 3 มื้อ หลีกเลี่ยงอาหารรสหวานจัด เค็มจัด และอาหารที่มีธาตุเหล็กสูง ได้แก่ ตับ เลือด

2.รับประทานผักทุกมื้อ ให้ได้ปริมาณประมาณมื้อละ 1 ทัพพี

3.รับประทานผลไม้ทุกวัน

4.ดื่มน้ำวันละอย่างน้อย 6-8 แก้ว

5.ดื่มนมทุกวัน วันละ 2-3 กล่อง          

6.นอนอย่างน้อยวันละ 6-8 ชั่วโมง

7.ออกกำลังกายทุกวัน วันละ 15-30 นาที ควรหลีกเลี่ยงกีฬาที่มีโอกาสกระทบกระแทกรุนแรง

8.อาบน้ำอย่างน้อยวันละ 1 ครั้ง

9.แปรงฟันวันละ 2 ครั้ง เช้าและก่อนนอน ควรได้รับการตรวจฟันจากทันตแพทย์ปีละ 2 ครั้ง

10.รับประทานยาโฟลคและวิตามินรวมทุกวัน เพื่อช่วยในการเสริมสร้างเม็ดเลือดแดง

ที่มา : หนังสือพิมพ์คมชัดลึก โดย ศ.พญ.อำไพวรรณ จวนสัมฤทธิ์

หัวหน้าหน่วยโลหิตวิทยาและมะเร็งในเด็ก ภาควิชากุมารเวชศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์ โรงพยาบาลรามาธิบดี